De kleurrijke wereld van de synestheet
Kleuren proeven, melodieën zien of cijfers automatisch met een bepaalde kleur verbinden: voor sommige mensen is dit dagelijkse realiteit. Zij hoeven daarvoor geen hallucinerende middelen te gebruiken. Deze bijzondere manier van waarnemen wordt synesthesie genoemd.
Wat is synesthesie?
Synesthesie is een verschijnsel waarbij verschillende zintuiglijke ervaringen met elkaar vermengd raken. Een prikkel die via het ene zintuig binnenkomt, roept automatisch een ervaring op die bij een ander zintuig hoort.
Iemand kan bijvoorbeeld een bepaalde kleur waarnemen bij het horen van muziek. Een ander ziet letters, cijfers of dagen van de week steeds in een vaste kleur. Mensen die dit ervaren, worden synestheten genoemd.
De associaties ontstaan automatisch en zijn meestal al vanaf de kindertijd aanwezig. Een synestheet kan deze ervaringen doorgaans niet bewust aan- of uitzetten. Hoewel iedere synestheet andere associaties heeft, blijven die associaties binnen één persoon meestal opvallend constant. Zo kan dinsdag altijd paars zijn en het cijfer zeven altijd blauwgroen.
Is synesthesie een stoornis?
Synesthesie wordt niet beschouwd als een psychische stoornis. Het verschijnsel staat ook los van aandoeningen zoals schizofrenie.
De meeste synestheten ervaren hun bijzondere waarnemingen niet als vervelend. Sommigen zien synesthesie zelfs als een verrijking. De extra zintuiglijke associaties kunnen bijvoorbeeld helpen bij creativiteit, geheugen en het herkennen van patronen.
Mogelijke voordelen van synesthesie
Synesthesie kan verschillende praktische voordelen hebben. Een reeks getallen kan bijvoorbeeld gemakkelijker te onthouden zijn wanneer elk cijfer automatisch een eigen kleur of klank heeft.
Veel synestheten geven aan dat hun manier van waarnemen hun creativiteit stimuleert. Synesthesie komt dan ook relatief vaak ter sprake bij kunstenaars, schrijvers en muzikanten.
Een synestheet kan bepaalde vormen of cijfers soms ook sneller herkennen. Bij cijfer-kleursynesthesie heeft ieder cijfer een vaste kleur. Wanneer iemand tussen een groot aantal vijven één twee moet vinden, kan die twee door zijn afwijkende kleur direct opvallen.
Voor iemand zonder synesthesie zien alle cijfers er gewoon hetzelfde uit. Voor een synestheet kan het afwijkende cijfer eruit springen alsof het daadwerkelijk een andere kleur heeft.
Heeft iedereen een vorm van synesthesie?
Niet iedereen is een synestheet, maar bijna alle mensen maken wel onbewuste koppelingen tussen klanken, vormen, kleuren en andere eigenschappen.
Een bekend voorbeeld is het zogenoemde Bouba-Kiki-effect. Wanneer mensen een ronde en een hoekige vorm te zien krijgen, noemen zij de hoekige vorm meestal Kiki en de ronde vorm Bouba.
Dat komt waarschijnlijk doordat de scherpe klank van de letter K beter lijkt te passen bij scherpe hoeken. De zachtere klank van de B wordt juist vaker verbonden met ronde vormen.
Een ander voorbeeld is de vraag welke vrucht sneller is: een banaan of een citroen. Hoewel vruchten natuurlijk geen snelheid hebben, kiezen veel mensen toch intuïtief voor de citroen. Kennelijk roept de vorm, kleur of uitstraling van een citroen sneller een associatie met snelheid op.
Het verschil met synesthesie is dat deze algemene associaties meestal niet automatisch als een echte zintuiglijke ervaring worden waargenomen. Iemand ziet bijvoorbeeld niet iedere keer een ronde vorm wanneer hij of zij de letter B hoort.
Hoe ontstaat synesthesie?
De precieze oorzaak van synesthesie is nog niet volledig duidelijk. Een mogelijke verklaring ligt in de ontwikkeling van de hersenen.
Kort na de geboorte bestaan er veel verbindingen tussen verschillende hersengebieden. Tijdens de ontwikkeling worden verbindingen die weinig worden gebruikt gedeeltelijk verwijderd. Dit proces wordt ook wel pruning genoemd.
Bij synestheten blijven mogelijk meer verbindingen bestaan tussen hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor verschillende zintuigen. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld klanken en kleuren sterker met elkaar verbonden raken.
Er zijn daarnaast aanwijzingen dat erfelijkheid een rol speelt. Synesthesie komt binnen sommige families vaker voor, al betekent dit niet dat familieleden altijd precies dezelfde vorm ervaren.
Zelf testen of je synesthesie hebt
Je kunt thuis op een eenvoudige manier onderzoeken of je vaste kleurassociaties hebt.
Schrijf ongeveer twintig willekeurige cijfers op een vel papier. Noteer achter ieder cijfer de kleur waarmee je dat cijfer het sterkst associeert. Bewaar de antwoorden zonder er opnieuw naar te kijken.
Herhaal dezelfde oefening ongeveer een week later. Vergelijk daarna de kleuren die je beide keren hebt gekozen.
Wanneer een groot deel van de associaties exact overeenkomt, kan dat erop wijzen dat je sterke en stabiele kleurassociaties hebt. Dit is echter geen officiële diagnose of wetenschappelijke test.
Je kunt deze oefening ook uitvoeren met:
- letters;
- namen;
- dagen van de week;
- maanden;
- woorden;
- muzieknoten.
Bij echte synesthesie zijn de associaties doorgaans automatisch, specifiek en over een langere periode constant.
Kun je synesthesie aanleren?
Aangeboren synesthesie ontstaat meestal al in de kindertijd en lijkt gedeeltelijk erfelijk te zijn. Toch blijkt het mogelijk om door intensieve training sterke associaties tussen bijvoorbeeld letters en kleuren aan te leren.
Door iedere dag met dezelfde kleur- en tekencombinaties te oefenen, kunnen deze koppelingen na verloop van tijd steeds automatischer aanvoelen. Sommige mensen merken na enkele weken dat een bepaalde kleur spontaan in gedachten verschijnt wanneer zij een letter of woord zien.
Dit betekent niet noodzakelijk dat iemand daarmee een echte synestheet wordt. De aangeleerde associaties kunnen wel bruikbaar zijn als geheugentechniek.
Synesthesie als geheugentechniek
Ook zonder echte synesthesie kun je zintuiglijke associaties gebruiken om informatie beter te onthouden.
Je kunt cijfers bijvoorbeeld koppelen aan kleuren, woorden aan beelden of namen aan bepaalde klanken. Hoe opvallender en consequenter de associatie is, hoe gemakkelijker informatie soms terug te halen is.
Synesthesie laat daarmee zien hoe sterk verschillende delen van onze waarneming met elkaar verbonden kunnen zijn. Voor synestheten gebeurt dit automatisch. Anderen kunnen soortgelijke koppelingen bewust inzetten bij leren, onthouden en creatief denken.
Veelgestelde vragen over synesthesie
Synesthesie is een verschijnsel waarbij een prikkel in het ene zintuig automatisch een ervaring in een ander zintuig oproept. Iemand kan bijvoorbeeld kleuren zien bij muziek of cijfers steeds met een vaste kleur associëren.
Nee, synesthesie wordt niet als een psychische stoornis beschouwd. De meeste synestheten ervaren hun bijzondere waarnemingen niet als vervelend en zien deze soms juist als een voordeel.
Er bestaan verschillende vormen van synesthesie. Voorbeelden zijn cijfers of letters in kleuren zien, muziek aan kleuren koppelen, woorden proeven en dagen van de week met vaste kleuren of ruimtelijke posities verbinden.
Synesthesie kan helpen bij het onthouden en herkennen van informatie. Sommige synestheten kunnen cijfers, letters of patronen sneller onderscheiden en ervaren hun associaties als een stimulans voor creativiteit.
De precieze oorzaak is niet volledig bekend. Mogelijk blijven bij synestheten meer verbindingen bestaan tussen hersengebieden die verschillende zintuiglijke informatie verwerken. Ook erfelijkheid lijkt een rol te spelen.
Je kunt cijfers, letters of woorden koppelen aan kleuren en deze oefening na enige tijd herhalen. Wanneer de associaties automatisch ontstaan en steeds hetzelfde blijven, kan dit wijzen op synesthetische kenmerken. Een thuistest geeft echter geen officiële diagnose.
Echte synesthesie ontstaat meestal in de kindertijd. Door training kunnen mensen wel sterke en automatische associaties tussen bijvoorbeeld kleuren en letters ontwikkelen. Deze koppelingen kunnen worden gebruikt als geheugentechniek.