Geschreven door: Nicole Geene

De kleurrijke wereld van de Synestheet

Kleuren proeven of melodie zien, voor sommige mensen is dit dagelijkse realiteit zonder dat ze hiervoor hallucinerende drugs hoeven te gebruiken.

photo credit: binaryCoco via photopin cc

photo credit: binaryCoco via photopin cc

Wat is synesthesie?

Synesthesie is het verschijnsel waarbij zintuiglijke ervaringen vermengen. Zintuiglijke prikkels (bv horen) roepen dan een ervaring of associatie op in een ander zintuig (bv zien). Mensen die synesthesie ervaren worden synestheten genoemd. Zij hebben dit meestal al hun hele leven lang en kunnen hierop geen controle uitoefenen. Hoewel elke synestheet unieke associaties heeft, blijven de associaties voor elke synestheet wel constant. Zo kan voor de één ‘dinsdag’ bijvoorbeeld altijd paars zijn, en voor een ander ‘7’ altijd blauw-groen.1

Voordelen van synesthesie

Hoewel bovenstaande misschien vreemd klinkt, is het zeker geen stoornis. Het is ook niet gerelateerd aan stoornissen als schizofrenie. Synesthesie wordt doorgaans helemaal niet als storend ervaren, maar kan zelfs voordelen hebben.

Denk bijvoorbeeld aan geheugen voordelen. Een saaie reeks getallen is ineens een stuk makkelijker te onthouden als je er een melodie aan gekoppeld is.

Veel synestheten geven aan dat het hun creativiteit een boost geeft. Er zijn dan ook veel beroemde muzikale synestheten te vinden. Hier kun je een lijst vinden met beroemdheden die synesthesie hebben: http://www.daysyn.com/Famous-synesthetes.html

Synesthesie kan ook voordelig zijn voor de reactiesnelheid bij het onderscheiden van getallen. Onderzoek laat zien dat als je kleur-cijfer synestheten bijvoorbeeld naar het getal ‘2’ in een veld met ‘5en’ laat zoeken, dat ze dat getal dan eerder gevonden hebben, omdat voor hen verschillende cijfers veel meer opvallen door de afwijkende kleur dan voor niet-synestheten.2 (FIGUUR 1).

De waarneming van een synestheet gaat automatisch. Het rechter paneel geeft weer hoe een cijfer-kleur synestheet het linker paneel linker waarneemt. Hier is duidelijk te zien dat de verschillende cijfers voor een synestheet veel meer opvallen.

Figuur 1: De waarneming van een synestheet gaat automatisch. Het rechter paneel geeft weer hoe een cijfer-kleur synestheet het linker paneel linker waarneemt. Hier is duidelijk te zien dat de verschillende cijfers voor een synestheet veel meer opvallen.

Iedereen is synestheet?
Hoewel maar zo’n  1 op de 200 mensen synestheet is, hebben de meeste mensen wel bepaalde (vreemde) associaties. Als je mensen bij het volgende plaatje bijvoorbeeld vraagt welke van de 2 vormen ze Bouba en welke Kiki zouden noemen, geeft 97% van de mensen aan dat ze de linker vorm Kiki zouden noemen en de rechter vorm Bouba. Waarschijnlijk komt dit doordat we de scherpe hoeken van de linker vorm associeren met de ‘scherpe’ klank van de letter ‘K’ in Kiki, en de ronde vormen juist met de ‘zachte’ klank van de ‘B’.3

 

figuur Kiki en Bouba

Nog een voorbeeld: Wat is sneller, een banaan of een citroen? Hoewel de meeste mensen dit een vreemde vraag vinden, is 95% het erover eens dat een citroen sneller is dan een banaan.1 Blijkbaar associëren we bepaalde kenmerken van de citroen onbewust met snelheid.

Het verschil tussen bovenstaande associatie-voorbeelden en synesthesie is, dat jij waarschijnlijk niet het Bouba-figuur voor je ziet, elke keer dat je de letter B hoort.

Ontstaan van synesthesie

Synesthesie wordt waarschijnlijk veroorzaakt doordat er in het brein van elk mens vlak na de geboorte nog een heleboel verbindingen aanwezig zijn tussen verschillende hersengebieden. In een later stadium worden alle ‘nutteloze’ verbindingen opgeruimd door een proces dat ‘pruning’ wordt genoemd. Bij synestheten blijven er echter meer hersenverbindingen bestaan. Hoe dit komt is nog niet geheel duidelijk, er blijkt in elk geval een genetische factor mee te spelen.

Zelftest

Om te testen of jij een vorm van kleur-synesthesie hebt kun je het volgende doen: schrijf 20 willekeurige getallen op papier en maak hier een tweede versie (kopie) van. Vermeld bij elk van de getallen welke kleur je er het sterkste mee associeert. Leg dit papier nu weg en kijk er niet meer naar. Na een week doe je dit opnieuw en vervolgens vergelijk je antwoorden van de eerste met de tweede keer. Als een groot deel van de antwoorden overeenkomt met de eerste keer, dan is er een kans dat je een vorm van synesthesie hebt!

Voor deze test kan je i.p.v. cijfers bijvoorbeeld ook letters, namen, dagen van de week of willekeurige woorden gebruiken. Op de Nederlandse synesthesie website (www.synesthesie.nl) staat een voorbeeld van een woordenlijst die je hiervoor kunt gebruiken. Een iets uitgebreidere (Engelstalige) test en meer informatie kan je vinden op http://synesthete.org.

photo credit: twitchcraft via photopin cc

photo credit: twitchcraft via photopin cc

Synesthesie aan te leren?

Niet geslaagd voor de synesthesie-test? Niet getreurd! Hoewel ‘echte’ synesthesie al in de kindertijd ontstaat en voor een groot deel erfelijk is, blijken mensen zelfs op volwassen leeftijd nog instaat te zijn om door training bepaalde associaties zo sterk aan te leren dat ze ‘positief’ scoren op een synesthesie-test.5 Hoewel je dit misschien nog geen echte synestheet maakt, kunnen dit soort associaties wel als geheugen trucs gebruikt worden. Uit de studie van Bor5 bleek zelfs dat proefpersonen 12 punten hoger scoorden op een IQ-test na het aanleren van synesthetische associaties!

Deze synesthesie-training kun je zelf thuis uitvoeren en kost je ongeveer een halfuur per dag. Na zo’n 5 tot 9 weken zul je merken dat er spontaan kleur-associaties in je opkomen bij het zien van bepaalde woorden of tekens. Op newscientist.com staat uitgelegd hoe je deze training kunt doen.

Literatuur

  1. Ramachandran, V. S., & Hubbard, E. M., (2003) Hearing Colors, Tasting Shapes. Scientific American, 52-59.
  2. Ramachandran, V. S., Hubbard, E. M., Brang, D., Coulson, S., &  Huang, M. (2010) Magnetoencephalography reveals early activation of V4 in grapheme-color synesthesia. NeuroImage 53, 268–274.
  3. Ramachandran, VS & Hubbard, EM (2001b). “Synaesthesia: A window into perception, thought and language”. Journal of Consciousness Studies 8 (12): 3–34.
  4. Figuur 1. Ramachandran VS and Hubbard EM (2001). “Synaesthesia: A window into perception, thought and language” (PDF). Journal of Consciousness Studies 8 (12). pp. 3–34.
  5. Adults Can Be Trained to Acquire Synesthetic Experiences. Bor, D., Rothen, N.,  Schwartzman, D.J., Clayton, S.,&  Seth, A.K. (2014) Scientific Reports 4, Article number: 7089 doi:10.1038/srep07089. Published 18 November 2014