Mensen kunnen ervan overtuigd raken dat ze een misdaad gepleegd hebben die nooit heeft plaatsgevonden!

Volwassen deelnemers kunnen er door slechte ondervragingstechnieken binnen een paar uur van overtuigd raken dat ze in hun tienerjaren ernstige misdaden gepleegd hebben zoals geweldpleging met een wapen of mishandeling, terwijl deze misdaden helemaal nooit hebben plaatsgevonden. Het kweken van valse herinneringen blijkt dus nog veel eenvoudiger dan gedacht. Meer dan 70% van de (geestelijk gezonde) volwassen vrijwilligers vormden valse herinneringen na slechts 3 uur blootstelling aan slechte interviewtechnieken.  Deze bevindingen hebben duidelijke implicaties voor politieverhoren en therapiesessies.

“Onze resultaten tonen aan dat valse herinneringen van gepleegde misdaden erg makkelijk kunnen worden gecreëerd tijdens politiecontact, en net zo complex en gedetailleerd kunnen zijn als echte herinneringen” aldus de psychologisch wetenschapper en hoofdonderzoeker Julia Shaw van de Bedforshire Universiteit in GB.

Er zijn verschillende praktijkgevallen bekend waarbij onschuldige mensen misdaden hebben bekend die ze uiteindelijk helemaal niet gedaan bleken te hebben. Dit wordt veroorzaakt door een suggestieve manier van ondervragen door de politie. Nu is voor het eerst middels een gecontroleerde experimentele studie aangetoond dat door een bepaalde manier van ondervragen proefpersonen zich binnen een aantal uur misdaden (dachten te) herinneren die ze nooit gepleegd hadden.

Om dit voor elkaar te krijgen is het (tegen de verwachting van velen in) niet nodig om de deelnemers bloot te stellen aan hevige stress. In het onderzoek is –uiteraard- geen gebruik gemaakt van martelmethodes zoals waterboarding of slaapdeprivatie. Er zijn niet eens onvriendelijke verhoortechnieken gebruikt. Het enige dat nodig was om de valse herinneringen te creëren was een 3 uur durend interview in een prettige omgeving waarbij de interviewer een aantal foutieve details naar voren bracht  en gebruik maakte van bepaalde herinnerings-technieken.

Het onderzoek:

De studie hebben ze als volgt uitgevoerd: De onderzoekers zochten contact met de ouders (of verzorgers) van een groep universiteitsstudenten. Deze ouders werd gevraagd om een vragenlijst in te vullen over gebeurtenissen die hun zoon of dochter had meegemaakt in de leeftijd van 11 tot 14 jaar en hier zoveel mogelijk informatie bij te geven. De ouders kregen de instructie om dit niet met de student te bespreken.  Vervolgens kozen de onderzoekers hieruit 60 studenten die nog nooit een misdaad hadden gepleegd. Zij werden naar het lab gebracht voor drie 40-minuten interviews waar steeds een week tussen zat.

Tijdens het eerste interview vertelde de onderzoeker over twee gebeurtenissen die de student als een tiener zou hebben meegemaakt. Slechts één hiervan was waargebeurd.  Voor één groep studenten had de valse herinnering te maken met het plegen van een misdaad (mishandeling, geweldpleging met een wapen of diefstal). Voor de andere groep had de valse herinnering een emotioneel karakter zoals een verwonding, aanval door een hond of het verlies van een grote som geld. Belangrijk is dat de niet-waargebeurde gebeurtenis wel een aantal correcte details bevatte over het leven van de student in die tijd (b.v. de naam van een toenmalige vriend).

Vervolgens werd de studenten gevraagd om voor beide gebeurtenissen uit te leggen hoe het precies gegaan is. Als de studenten moeite hadden om de niet-waargebeurde gebeurtenis uit te leggen dan moedigde de interviewer de student aan om het toch te proberen. De interviewer legde uit dat ze  door het gebruik van speciale geheugen strategieën zich meer zouden kunnen herinneren. In het tweede en derde interview vroeg de interviewer de studenten opnieuw om zoveel mogelijk te vertellen over beide gebeurtenissen. De studenten vertelden bij elk onderdeel  hoe levendig ze het zich konden herinneren en hoe zeker ze van elke herinnering waren. De resultaten waren erg verrassend!

Resultaten

Van de 30 studenten die verteld was dat ze als tiener een misdaad hadden gepleegd, hadden 21 (71%) een valse herinnering ontwikkeld van de misdaad. Van de 20 studenten die was verteld dat ze geweldpleging (met of zonder wapen) hadden gepleegd gaven 11 er zelfs een uitgebreidere versie met exacte details over hun contact met de politie. Ongeveer evenveel procent van de studenten (76.76%) uit de emotie-gebeurtenisgroep vormden een valse herinnering over die gebeurtenis.

Opvallend was dat de niet-waargebeurde criminele daden net zo overtuigend verteld warden als de emotionele gebeurtenissen. Studenten gaven net zo veel details, rapporteerden dezelfde mate van zekerheid en levendigheid van de herinneringen. Wel gaven de studenten iets minder details bij de valse herinneringen dan bij de werkelijke herinneringen.

Implicaties

Als er maar genoeg details worden gegeven die wel kloppen, dan klinkt het voor mensen blijkbaar zo aannemelijk dat de (niet waargebeurde) gebeurtenis heeft plaatsgevonden, dat ze denken dat ze die (niet waargebeurde)onderdelen vergeten zijn en deze vermeende ‘gaten in het geheugen’ opvullen met deze valse informatie.

De uitkomst van dit onderzoek heeft duidelijke implicaties voor verhoortechnieken in politiezaken. Nu blijkt dat onschuldige mensen op zo’n eenvoudige manier van overtuigd kunnen raken van hun schuld in een misdrijf, is het extra belangrijk dat ondervragers correcte verhoortechnieken toepassen!

Ook voor therapeuten is dit een erg belangrijk punt. Door het gebruiken van  verkeerde gesprekstechnieken kunnen patiënten mogelijk overtuigd raken dat ze slachtoffer of dader zijn van gebeurtenissen die nooit hebben plaatsgevonden. Stel dat een cliënt er door suggestieve gesprekstechnieken van overtuigd raakt dat hij of zij misbruikt is door een familielid (terwijl dit niet zo is) dan kan dit desastreuze gevolgen hebben.

Het is dus van groot belang dat psychologen, rechercheurs en andere ondervragers de juiste interviewtechnieken gebruiken!

Literatuur:

  1. Shaw, S. Porter. Constructing Rich False Memories of Committing Crime. Psychological Science, 2015; DOI: 10.1177/0956797614562862